Trong kỷ nguyên toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế sâu rộng, các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới đang đóng vai trò như những bệ phóng chiến lược định hình lại trật tự kinh tế thế giới. Tại khu vực Châu Á – Thái Bình Dương, sự xuất hiện của Hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) đã tạo ra một làn sóng chuyển dịch chuỗi cung ứng mạnh mẽ. Đối với Việt Nam, việc tham gia vào sân chơi CPTPP không chỉ đánh dấu một bước ngoặt lịch sử trong ngoại giao kinh tế mà còn mở ra vô vàn cơ hội vàng cho các doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Tuy nhiên, đi kèm với những đặc quyền về thuế quan là những tiêu chuẩn cực kỳ khắt khe. Vậy CPTPP là gì? Tác động của CPTPP đến doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam như thế nào.
Thông tin chung của hiệp định CPTPP
Để nắm bắt được những lợi thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế, điều đầu tiên chúng ta cần giải mã là CPTPP thực chất là gì. CPTPP là viết tắt của cụm từ tiếng Anh Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership, được dịch sang tiếng Việt là hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương.
Tiền thân của CPTPP là hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) danh tiếng. Tuy nhiên, sau khi Hoa Kỳ tuyên bố rút khỏi TPP vào tháng 1/2017, 11 quốc gia thành viên còn lại đã chủ động đàm phán, bổ sung và thống nhất đổi tên thành hiệp định CPTPP. Hiệp định CPTPP chính thức được ký kết vào ngày 08 tháng 3 năm 2018 tại thành phố Santiago, Chile và bắt đầu có hiệu lực đối với Việt Nam từ ngày 14/01/2019.
Với sự tham gia của 11 quốc gia trải dài quanh Vành đai Thái Bình Dương bao gồm: Nhật Bản, Canada, Mexico, Australia, New Zealand, Singapore, Malaysia, Việt Nam, Brunei, Chile và Peru, CPTPP đã tạo ra một trong những khu vực thương mại tự do lớn nhất hành tinh. Khối liên minh CPTPP sở hữu quy mô thị trường khổng lồ với tổng giá trị GDP lên tới khoảng 10.567 tỷ USD, chiếm 13,5% GDP toàn cầu và bao trùm một thị trường rộng lớn với hơn 500 triệu người tiêu dùng. Trong đó, Nhật Bản là quốc gia đầu tàu, chiếm đến gần 50% quy mô kinh tế của toàn khối (4.872 tỷ USD), tiếp theo là Canada và Australia. Về phần mình, quy mô kinh tế của Việt Nam đứng thứ 10 trong khối, tương đương khoảng 2% tổng GDP của CPTPP.
Nội dung cam kết trong hiệp định CPTPP
Là một hiệp định thương mại tự do thế hệ mới mang tính toàn diện, cấu trúc và nội dung của CPTPP được thiết kế vô cùng chặt chẽ. Hiệp định CPTPP bao gồm 30 chương, 07 Điều và 09 Phụ lục, không chỉ xoay quanh các vấn đề thương mại hàng hóa truyền thống mà còn can thiệp sâu vào các khía cạnh mới nổi như thương mại điện tử, dịch vụ tài chính, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn lao động và bảo vệ môi trường.
Về cơ bản, cốt lõi của CPTPP vẫn kế thừa và giữ nguyên toàn bộ các cam kết mang tính đột phá từ hiệp định TPP cũ, đặc biệt là các cam kết về mở cửa thị trường và cắt giảm thuế quan. Tuy nhiên, điểm khác biệt lớn nhất là nhằm đảm bảo sự cân bằng về quyền lợi cho 11 nước thành viên sau khi Mỹ rời đi, CPTPP cho phép tạm hoãn thực thi 20 nhóm nghĩa vụ phức tạp.
Cụ thể, 20 nhóm nghĩa vụ được tạm hoãn trong CPTPP bao gồm:
- 11 nghĩa vụ liên quan đến chương sở hữu trí tuệ.
- 2 nghĩa vụ liên quan đến chương mua sắm của chính phủ.
- 7 nghĩa vụ còn lại liên quan tới các lĩnh vực như quản lý hải quan, đầu tư, dịch vụ tài chính, viễn thông, môi trường, và ninh bạch hóa chống tham nhũng.
Việc cam kết các tiêu chuẩn cao về lao động và môi trường giúp CPTPP tạo ra một nền tảng phát triển kinh tế bền vững, công bằng và tiến bộ hơn hẳn so với các hiệp định thương mại truyền thống trước đây.
Những cơ hội và thách thức của Việt Nam khi tham gia CPTPP
Tham gia vào một sân chơi quy mô như CPTPP mang lại cho Việt Nam đòn bẩy vĩ đại để bứt phá, nhưng đồng thời cũng đặt ra những bài toán sinh tồn vô cùng khốc liệt đối với các doanh nghiệp nội địa.
Lợi ích về xuất khẩu
Sức hút lớn nhất của CPTPP đối với Việt Nam chính là đòn bẩy thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu vượt bậc. Theo cam kết, các nước thành viên trong CPTPP, đặc biệt là những thị trường lớn và khó tính như Canada hay Nhật Bản, sẽ tiến hành giảm thuế nhập khẩu về mức 0% cho hàng hóa Việt Nam.
Dự kiến, CPTPP sẽ giúp kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam tăng thêm khoảng 4%, tương đương 4,09 tỷ USD, với tốc độ tăng trưởng xuất khẩu sang các nước trong khối đạt 14,3% lũy tiến đến năm 2035. Hơn thế nữa, CPTPP là chìa khóa giúp Việt Nam đa dạng hóa thị trường, thâm nhập sâu vào thị trường châu Mỹ (như Canada, Mexico, Chile, Peru) – những khu vực mà trước đây chúng ta hầu như chưa khai thác được nhiều do khoảng cách địa lý và rào cản thuế quan.
Lợi ích về việc tham gia chuỗi cung ứng khu vực toàn cầu
Không chỉ dừng lại ở việc bán hàng, CPTPP còn giúp nền kinh tế Việt Nam nâng tầm vị thế, lồng ghép sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu. Bằng việc tận dụng quy tắc xuất xứ nội khối, Việt Nam sẽ dần thoát khỏi cái mác gia công, lắp ráp giá rẻ để hướng tới phát triển các ngành điện tử, công nghệ cao và sản xuất xanh.
Thêm vào đó, môi trường pháp lý minh bạch từ CPTPP đã và đang tạo ra sức hút khổng lồ đối với dòng vốn Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Tính đến tháng 3/2019, các nước CPTPP đã đăng ký khoảng 120 tỷ USD vốn FDI vào Việt Nam, chiếm tới 26,5% tổng vốn đăng ký toàn quốc, chủ yếu đến từ Nhật Bản (41,5%), Singapore (38,3%) và Malaysia. Dòng vốn này mang theo công nghệ lõi, giúp nâng cấp năng lực sản xuất của toàn nền kinh tế.
Lợi ích đối với các ngành
Việc thực thi CPTPP tạo ra cú hích tăng trưởng mạnh mẽ cho hàng loạt các ngành kinh tế mũi nhọn của nước ta. Những ngành được hưởng lợi nhiều nhất có thể kể đến như: dệt may, da giày, thực phẩm, đồ uống, hóa chất, sản phẩm nhựa, máy móc và trang thiết bị vận tải. Các số liệu nghiên cứu chỉ ra rằng, nhờ CPTPP, các ngành công nghiệp nhẹ và thâm dụng lao động của Việt Nam dự kiến sẽ đạt mức tăng trưởng bình quân từ 4% – 5%/năm, với mức tăng xuất khẩu ước đạt từ 8,7% – 9,6%.
Lợi ích về cải cách thể chế
CPTPP không chỉ là một hiệp định thương mại, mà còn là một bộ tiêu chuẩn quốc tế buộc các quốc gia phải tự làm mới mình. Tham gia CPTPP tạo động lực và áp lực to lớn để Việt Nam cải cách, hoàn thiện thể chế pháp luật kinh tế theo định hướng thị trường. Việc điều chỉnh hệ thống pháp luật liên quan đến thương mại, đầu tư, sở hữu trí tuệ và bảo vệ môi trường để tiệm cận với chuẩn mực quốc tế sẽ giúp tạo ra một môi trường kinh doanh thông thoáng, minh bạch và dễ đoán định hơn, qua đó thúc đẩy mạnh mẽ hoạt động đầu tư của cả khối nội khối và ngoại khối.
Lợi ích về việc làm, thu nhập
Gắn liền với sự tăng trưởng kinh tế, CPTPP mang lại những giá trị an sinh xã hội vô cùng to lớn. Theo ước tính từ Bộ Kế hoạch và Đầu tư, sự mở rộng sản xuất nhờ CPTPP sẽ giúp Việt Nam tạo thêm khoảng 20.000 – 26.000 việc làm mới bình quân mỗi năm. Điều này góp phần quan trọng vào công cuộc xóa đói giảm nghèo, nâng cao thu nhập quốc dân. Sự gia tăng thu nhập cũng kéo theo sự cải thiện về chất lượng nguồn nhân lực, dịch vụ chăm sóc y tế sức khỏe và nâng cao nhận thức bảo vệ môi trường sinh thái.
Thách thức khi tham gia CPTPP
Mặc dù trải đầy hoa hồng, nhưng chặng đường chinh phục CPTPP của doanh nghiệp Việt cũng đầy rẫy những gai nhọn:
Sức ép cạnh tranh khốc liệt ngay trên sân nhà: Do rào cản thuế quan bị xóa bỏ, hàng hóa từ các nước CPTPP với chất lượng cao và giá thành hợp lý sẽ tràn vào Việt Nam. Các ngành có sức cạnh tranh yếu như chăn nuôi (thịt lợn, thịt gà) sẽ bị ảnh hưởng rất nặng nề. Các doanh nghiệp ỷ lại vào sự bao cấp của nhà nước hoặc sở hữu công nghệ lạc hậu sẽ đối mặt với nguy cơ đào thải.
Tỷ lệ tận dụng ưu đãi còn rất khiêm tốn: Mặc dù thuế giảm, nhưng để được hưởng thuế suất 0%, hàng hóa Việt Nam phải đáp ứng được yêu cầu về quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường và lao động cực kỳ khắt khe của CPTPP. Thực tế cho thấy, phần lớn doanh nghiệp tận dụng tốt CPTPP lại là khối doanh nghiệp FDI, trong khi tỷ lệ tận dụng ưu đãi CPTPP của Việt Nam tại các thị trường xa như Canada, Mexico năm 2022 chỉ đạt khoảng gần 5%.
Phụ thuộc nguồn nguyên liệu nhập khẩu ngoài khối: Dự báo việc tăng thêm nhập khẩu của Việt Nam chủ yếu (khoảng 83%) lại đến từ các quốc gia không thuộc khối CPTPP như Trung Quốc hay Hàn Quốc. Điều này khiến doanh nghiệp Việt gặp khó khăn trong việc chứng minh nguồn gốc xuất xứ nội khối để hưởng ưu đãi thuế khi xuất khẩu.
Thách thức về chi phí tuân thủ: Để đáp ứng các cam kết về môi trường và lao động của CPTPP, doanh nghiệp bắt buộc phải đầu tư chi phí lớn để nâng cấp công nghệ và quy trình sản xuất, điều vốn dĩ quá sức với các doanh nghiệp vừa và nhỏ thiếu hụt nguồn lực tài chính.
Bài viết hữu ích: Rule of Origin (ROO) là gì? Tìm hiểu quy tắc xuất xứ hàng hóa
Nhìn chung, Hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) là một cơ hội lịch sử, mang đến tấm vé vàng để nền kinh tế Việt Nam vươn mình ra biển lớn, gia tăng xuất khẩu và thu hút dòng vốn đầu tư chất lượng cao. Tuy nhiên, CPTPP không phải là bữa trưa miễn phí. Để thực sự tận dụng được tối đa những ưu đãi từ hiệp định này, các doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam bắt buộc phải chủ động thay đổi tư duy, đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm và am hiểu sâu sắc luật chơi quốc tế. Chỉ có sự chuẩn bị kỹ lưỡng và nội lực vững mạnh mới giúp hàng hóa Việt khẳng định được vị thế vững chắc trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
