Trong lĩnh vực thương mại quốc tế, việc lựa chọn phương thức thanh toán quốc tế an toàn, hiệu quả và tối ưu chi phí là yếu tố quan trọng đối với mọi doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Bên cạnh các phương thức phổ biến như thư tín dụng (L/C) hay chuyển tiền bằng điện (T/T), phương thức nhờ thu (Collection of Payment) đã và đang chiếm một tỷ lệ khá lớn trong các giao dịch.
Vậy phương thức nhờ thu thanh toán là gì? Và được phân loại như thế nào? Bài viết này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về phương thức nhờ thu, cách thức hoạt động và loại hình nhờ thu khác nhau từ đó giúp các doanh nghiệp có thêm quyết định và lựa chọn các phương thức thanh toán phù hợp nhất với điều kiện kinh doanh là gì.
Phương thức nhờ thu là gì
Phương thức nhờ thu (Collection of Payment) là phương thức thanh toán quốc tế, trong đó bên bán (nhà xuất khẩu) sau khi hoàn thành nghĩa vụ giao hàng hoặc cung ứng dịch vụ, sẽ ủy thác cho ngân hàng phục vụ mình (ngân hàng nhờ thu) xuất trình bộ chứng từ thông qua ngân hàng đại lý cho bên mua (nhà nhập khẩu) để được thanh toán, chấp nhận hối phiếu hay chấp nhận các điều kiện và điều khoản khác.
Về bản chất, trong phương thức thanh toán nhờ thu, ngân hàng đóng vai trò trung gian thu hộ tiền của người mua trả cho người bán. Bộ chứng từ (tài chính và/hoặc thương mại) được gửi qua ngân hàng, và người mua chỉ nhận được chứng từ hàng hóa khi đã thanh toán hoặc chấp nhận thanh toán vào thời điểm sau.
Để đảm bảo quyền lợi và tính thống nhất cho các bên tham gia, các giao dịch nhờ thu thường dẫn chiếu và vận dụng văn bản ‘Quy tắc thống nhất về nhờ thu’ (Uniform Rules for Collection – URC) do Phòng Thương mại Quốc tế (ICC) soạn thảo và phát hành. Ấn phẩm hiện đang có hiệu lực là URC 522.
Các công cụ được sử dụng trong phương thức nhờ thu thường bao gồm chứng từ tài chính như hối phiếu (Bill of exchange), kỳ phiếu thương mại (Promissory Note), séc quốc tế (International Cheque), hoặc hóa đơn thu tiền (Financial Invoice).
Vai trò của phương thức nhờ thu
Trong bối cảnh giao thương quốc tế, phương thức nhờ thu đóng vai trò quan trọng, đặc biệt trong việc cân bằng giữa sự linh hoạt và mức độ kiểm soát chứng từ:
Vai trò trung gian của ngân hàng: Ngân hàng hoạt động với tư cách đại diện ủy quyền của nhà xuất khẩu nhằm thu hộ tiền và bảo vệ quyền lợi cho người này. Ngân hàng chỉ là bên trung gian hỗ trợ, giúp luân chuyển chứng từ và thu tiền thay cho người xuất khẩu.
Không cam kết thanh toán: Vai trò của ngân hàng trong thanh toán nhờ thu chỉ là thứ yếu. Ngân hàng chỉ thực thi trách nhiệm theo đúng chỉ thị nhờ thu và không có bất cứ một cam kết tài chính nào đối với các bên liên quan. Khác với L/C, ngân hàng không cam kết việc thanh toán có diễn ra hay không, vì vậy mức độ đảm bảo thấp hơn. Ngân hàng cũng không chịu trách nhiệm về tính chính xác, chân thực của bộ chứng từ.
Kiểm soát chứng từ: Người xuất khẩu vẫn giữ quyền kiểm soát hàng hóa thông qua bộ chứng từ. Người mua chỉ nhận được bộ chứng từ đi nhận hàng sau khi đã thanh toán hoặc chấp nhận thanh toán.
Cơ sở thanh toán: Căn cứ trong phương thức nhờ thu là chứng từ hàng hóa (chứng từ giao hàng và hối phiếu), chứ không phải là hợp đồng thương mại.
Lợi ích về chi phí: Phương thức nhờ thu có chi phí thấp hơn đáng kể so với phương thức tín dụng chứng từ (L/C).
Các chủ thể tham gia phương thức nhờ thu
Trong một giao dịch phương thức nhờ thu tiêu chuẩn, có năm chủ thể tham gia chính, mỗi bên đóng một vai trò cụ thể:
Người ủy nhiệm (Principal)
Người ủy nhiệm là người yêu cầu ngân hàng phục vụ mình thu hộ tiền, thường là người thụ hưởng hay nhà xuất khẩu. Đây là mắt xích đầu tiên, người đưa ra quy định nội dung giao dịch và các chỉ thị thực hiện cụ thể trong lệnh nhờ thu.
Ngân hàng nhờ thu (Remitting Bank)
Ngân hàng nhờ thu (Remitting or Sending Bank) là ngân hàng phục vụ người ủy nhiệm. Ngân hàng này nhận bộ chứng từ từ người bán và có nhiệm vụ chuyển nhờ thu tới ngân hàng đại lý ở nước người mua. Trong quá trình xử lý, ngân hàng nhờ thu phải luôn chịu trách nhiệm đối với người ủy nhiệm.
Ngân hàng thu hộ (Collecting Bank)
Ngân hàng thu hộ (Collecting Bank) là bất kỳ ngân hàng nào liên quan tới nghiệp vụ nhờ thu nhưng không phải là ngân hàng nhờ thu. Thông thường, đây là ngân hàng đại lý hay chi nhánh của ngân hàng nhờ thu có trụ sở tại nước người trả tiền. Ngân hàng này thực hiện thu tiền hoặc lấy cam kết thanh toán theo các chỉ thị trong lệnh nhờ thu.
Ngân hàng xuất trình (Presenting Bank)
Ngân hàng xuất trình (Presenting Bank) là ngân hàng thực hiện chuyển giao chứng từ nhờ thu trực tiếp cho người trả tiền. Nếu người trả tiền có quan hệ tài khoản với ngân hàng thu hộ, thì ngân hàng thu hộ sẽ đồng thời là ngân hàng xuất trình.
Nếu người trả tiền không có quan hệ tài khoản với ngân hàng thu hộ, ngân hàng thu hộ có thể chuyển nhờ thu cho một ngân hàng khác có quan hệ tài khoản với người trả tiền để thực hiện xuất trình. Ngân hàng này sẽ trở thành ngân hàng xuất trình và chịu trách nhiệm trực tiếp với ngân hàng thu hộ.
Người trả tiền (Drawee)
Người trả tiền (Drawee) hay còn gọi là người thụ trái, là người mà nhờ thu được xuất trình để thanh toán hay chấp nhận thanh toán. Trong ngoại thương, người trả tiền chính là nhà nhập khẩu.
Các loại thanh toán nhờ thu
Căn cứ vào thời hạn thanh toán được quy định trong hối phiếu, nhờ thu được chia thành:
Nhờ thu trả ngay (D/P – Documents against Payment)
Nhờ thu trả ngay (D/P) là hình thức mà ngân hàng thu hộ chỉ giao Bộ chứng từ cho Khách hàng (người trả tiền) khi Khách hàng trả tiền ngay.
Đây là phương thức quy định người nhập khẩu phải thanh toán toàn bộ số tiền ghi trên hối phiếu trả tiền ngay cho bên xuất khẩu thì mới được nhận các chứng từ hàng hóa từ ngân hàng. Đây là hình thức phổ biến và được ưu tiên sử dụng trong các giao dịch nhờ thu kèm chứng từ.
Nhờ thu trả chậm (D/A – Documents against Acceptance)
Nhờ thu trả chậm (D/A) là phương thức cho phép người mua không phải thanh toán ngay mà chỉ cần ký chấp nhận thanh toán trên hối phiếu có kỳ hạn do bên xuất khẩu lập. Sau khi ký chấp nhận, ngân hàng thu hộ sẽ trao bộ chứng từ để người mua nhận hàng hóa.
Thông thường, hối phiếu đã chấp nhận sẽ được giữ tại nơi an toàn của ngân hàng thu hộ cho đến ngày đáo hạn, lúc này người mua mới phải thực hiện thanh toán. Phương thức này được sử dụng khi bên bán cấp tín dụng cho bên mua.
Căn cứ vào loại chứng từ được gửi qua ngân hàng, nhờ thu được chia thành:
Nhờ thu phiếu trơn (Clean Collection)
Nhờ thu phiếu trơn là hình thức mà trong đó người xuất khẩu chỉ gửi chứng từ tài chính (như hối phiếu, kỳ phiếu, séc) qua ngân hàng để thu hộ số tiền đó, mà không kèm theo chứng từ hàng hóa. Các chứng từ thương mại (như vận đơn) được gửi trực tiếp cho người mua.
Đánh giá: Hình thức này ít được sử dụng trong thanh toán quốc tế vì nó không đảm bảo quyền lợi của bên bán. Việc nhận hàng và thanh toán không ràng buộc nhau, khiến người mua có thể nhận hàng nhưng không trả tiền hoặc chậm trễ trong thanh toán. Chỉ nên sử dụng khi hai bên đã có sự tin tưởng cao hoặc có mối quan hệ làm ăn lâu dài.
Nhờ thu kèm chứng từ (Documentary Collection)
Nhờ thu kèm chứng từ là phương thức mà theo đó người bán ủy thác cho ngân hàng thu hộ tiền dựa trên cơ sở bộ chứng từ giao hàng và hối phiếu (bao gồm cả chứng từ tài chính và chứng từ thương mại, ví dụ: hóa đơn thương mại, vận đơn, chứng nhận xuất xứ…).
Sự khác biệt lớn nhất so với nhờ thu phiếu trơn là ngân hàng được ủy thác khống chế bộ chứng từ hàng hóa. Người mua chỉ được nhận bộ chứng từ để đi nhận hàng khi đã trả tiền (D/P) hoặc chấp nhận trả tiền (D/A).
Lưu ý: Ngoài D/P và D/A, còn có hình thức Nhờ thu theo các điều kiện khác (Documents against Other Terms and Conditions – D/OT), trong đó ngân hàng giao chứng từ khi người nhập khẩu đáp ứng một số điều kiện khác không liên quan đến thanh toán/chấp nhận thanh toán. Tuy nhiên, D/OT rất ít được sử dụng.
- Bài viết hữu ích: Phương thức thanh toán L/C là gì? Thanh toán phí mở L/C
Quy trình thanh toán nhờ thu
Quy trình thực hiện phương thức nhờ thu (thường là nhờ thu kèm chứng từ do tính an toàn cao hơn) bao gồm các bước cơ bản sau:
Bước 1: Ký kết hợp đồng hai bên mua và bán ký kết hợp đồng mua bán ngoại thương, trong đó quy định điều khoản thanh toán là nhờ thu (D/P, D/A, v.v.).
Bước 2: Giao hàng và lập chứng từ người xuất khẩu giao hàng cho người nhập khẩu và lập bộ chứng từ giao hàng theo thỏa thuận, bao gồm các chứng từ tài chính (nếu có: hối phiếu) và chứng từ thương mại (hóa đơn thương mại, vận đơn, v.v.).
Bước 3: Ủy thác cho ngân hàng nhờ thu (NHNT) người xuất khẩu nộp bộ chứng từ giao hàng cùng với đơn yêu cầu/chỉ thị nhờ thu (Collection Instruction) cho ngân hàng nhờ thu (ngân hàng phục vụ mình).
Bước 4: Chuyển chứng từ ngân hàng nhờ thu lập lệnh nhờ thu (chỉ thị nhờ thu) và chuyển toàn bộ bộ chứng từ giao hàng kèm chỉ thị này đến ngân hàng thu hộ (ngân hàng phục vụ người nhập khẩu).
Bước 5: Thông báo và xuất trình ngân hàng thu hộ thông báo cho người nhập khẩu về việc nhận được bộ chứng từ và yêu cầu thanh toán hoặc chấp nhận thanh toán theo chỉ thị nhờ thu.
Bước 6: Thanh toán hoặc chấp nhận tùy thuộc vào hình thức:
Nếu là bhờ thu trả ngay (D/P): Người nhập khẩu thanh toán toàn bộ số tiền cho ngân hàng thu hộ.
Nếu là nhờ thu trả chậm (D/A): Người nhập khẩu ký chấp nhận hối phiếu do người xuất khẩu phát hành.
Bước 7: Giao chứng từ và nhận hàng Sau khi nhận được thanh toán hoặc hối phiếu đã ký chấp nhận, ngân hàng thu hộ sẽ trao bộ chứng từ thương mại cho người nhập khẩu để họ làm thủ tục nhận hàng.
Bước 8: Chuyển tiền Ngân hàng thu hộ chuyển tiền đã thu được (hoặc gửi điện chấp nhận thanh toán) về cho ngân hàng nhờ thu.
Bước 9: Thanh toán cho người bán Ngân hàng nhờ thu ghi có số tiền thanh toán vào tài khoản của người xuất khẩu.
Rủi ro cho các bên tham gia
Mặc dù phương thức nhờ thu mang lại sự linh hoạt và chi phí thấp, nó vẫn chứa đựng nhiều rủi ro cố hữu so với L/C.
Rủi ro cho người xuất khẩu
Không chắc chắn về thanh toán: Mặc dù giữ quyền kiểm soát chứng từ hàng hóa (trong nhờ thu kèm chứng từ), ngân hàng chưa khống chế được việc người mua có trả tiền hay không.
Rủi ro D/A cao: Đối với hình thức nhờ thu trả chậm (D/A), người xuất khẩu chịu rủi ro cao vì sau khi hối phiếu được chấp nhận, việc thu tiền hoàn toàn phụ thuộc vào thiện chí của người nhập khẩu, họ có thể không thanh toán khi đến hạn.
Chi phí phát sinh: Nếu người nhập khẩu khước từ nhận chứng từ và thanh toán, người xuất khẩu sẽ phải tốn chi phí và thời gian để giải quyết lô hàng đã gửi, bao gồm cả phí lưu kho và chi phí giải quyết lô hàng.
Lỗi ngân hàng: Nếu ngân hàng sai sót trong việc thực hiện lệnh nhờ thu, hậu quả phát sinh do người xuất khẩu chịu.
Rủi ro cho người nhập khẩu
Gian lận thương mại: Ngân hàng nhờ thu và ngân hàng thu hộ không chịu trách nhiệm khi chứng từ là giả mạo hay có sai sót. Người nhập khẩu chịu rủi ro khi có gian lận từ phía nhà xuất khẩu.
Không được kiểm tra hàng: Tương tự như L/C, người nhập khẩu không được kiểm tra hàng hóa trước khi thanh toán/chấp nhận thanh toán để nhận chứng từ.
Rủi ro về vận tải
Trong vận chuyển đường hàng không, vận đơn hàng không (Air Waybill) không phải là chứng từ sở hữu hàng hóa, do đó hàng hóa có thể được giao cho người nhập khẩu dù việc thanh toán hoặc chấp nhận chưa được thực hiện.
Những lưu ý quan trọng khi sử dụng nhờ thu
Để giảm thiểu rủi ro khi sử dụng phương thức nhờ thu trong xuất nhập khẩu, doanh nghiệp cần tuân thủ các lưu ý sau:
Đánh giá đối tác: Không nên áp dụng phương thức này đối với những khách hàng giao dịch mua bán lần đầu. Phương thức nhờ thu chỉ phù hợp khi hai bên đã có mối quan hệ giao dịch lâu dài và hoàn toàn tin tưởng lẫn nhau, hoặc là các công ty trong cùng tập đoàn/chi nhánh.
Nghiên cứu thị trường và đối tác: Doanh nghiệp xuất khẩu cần chủ động tìm hiểu kỹ thông tin về người nhập khẩu qua các kênh chính thống (Hiệp hội, Bộ Công thương, Đại sứ quán).
Kiểm soát vận đơn: Cân nhắc sử dụng loại vận đơn phù hợp (nên sử dụng vận đơn lập theo lệnh – to order), tránh sử dụng vận đơn đích danh hoặc vận đơn để trống, vì nếu chứng từ bị thất lạc, ai lấy được vận đơn cũng có thể nhận được hàng mà không ràng buộc trách nhiệm thanh toán.
Lựa chọn hình thức phù hợp: Giữa nhờ thu trả ngay (D/P) và nhờ thu trả chậm (D/A), D/P mang lại tính chặt chẽ và an toàn cao hơn cho người xuất khẩu, nên được ưu tiên sử dụng.
Lập chỉ thị nhờ thu rõ ràng: Người ủy nhiệm cần quy định rõ ràng trong chỉ thị nhờ thu về các điều kiện trao chứng từ và các khoản phí phát sinh.
Phương thức nhờ thu (Collection of Payment) là công cụ thanh toán quốc tế hiệu quả, giúp người xuất khẩu thu tiền hàng thông qua sự hỗ trợ của ngân hàng (ngân hàng nhờ thu và ngân hàng thu hộ). Phương thức này được chia thành nhờ thu phiếu trơn (chỉ có chứng từ tài chính) và nhờ thu kèm chứng từ (bao gồm cả chứng từ thương mại). Trong nhờ thu kèm chứng từ, hai hình thức phổ biến nhất là nhờ thu trả ngay D/P và nhờ thu trả chậm D/A.
- Bài viết hữu ích: Tài trợ thương mại là gì? Vai trò và hình thức tài trợ thương mại
Trên đây là những thông tin chi tiết về phương thức nhờ thu trong thanh toán mà GoTHL đã cung cấp. Hy vọng qua bài viết trên GoTHL đã cung cấp những thông tin hữu ích cho khách hàng. Mọi thắc mắc về phương thức thanh toán vui lòng liên hệ chúng tôi để được tư vấn và hỗ trợ hoàn toàn miễn phí.
