Phân biệt vận đơn tàu chợ và vận đơn tàu chuyến

Trong bối cảnh thương mại quốc tế phát triển mạnh mẽ, vận tải đường biển đang đóng vai trò là “xương sống” của chuỗi cung ứng toàn cầu. Đối với các doanh nghiệp xuất nhập khẩu, việc lựa chọn phương thức vận chuyển không chỉ quyết định đến bài toán chi phí mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến các rủi ro pháp lý. Trong đó, hai phương thức phổ biến nhất là thuê tàu chợ và thuê tàu chuyến, kéo theo sự ra đời của hai loại chứng từ quan trọng: vận đơn tàu chợ và vận đơn tàu chuyến.

Việc hiểu sai hoặc nhầm lẫn giữa hai loại chứng từ này có thể dẫn đến những tranh chấp thương mại không đáng có. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chuyên sâu, giúp bạn phân biệt vận đơn tàu chợ và vận đơn tàu chuyến một cách chi tiết và chuẩn xác nhất.

Mục lục bài viết

Thuê tàu chợ là gì? Thuê tàu chuyến là gì?

Trước khi đi sâu vào phân tích vận đơn tàu chợ và vận đơn tàu chuyến, chúng ta cần hiểu rõ bản chất của hai hình thức thuê tàu này. Đây là nền tảng cốt lõi để các doanh nghiệp đưa ra chiến lược logistics tối ưu nhất cho từng lô hàng.

Tàu chợ là gì

Thuê tàu chợ (Liner booking hay lưu cước tàu chợ) là hình thức chủ hàng thông qua người môi giới hoặc trực tiếp yêu cầu chủ tàu mua một chỗ trên tàu để chuyên chở hàng hóa từ cảng đi đến cảng đích.

Để dễ hình dung, hoạt động của tàu chợ rất giống với xe bus chở khách. Tàu chợ là những con tàu chạy thường xuyên trên một tuyến đường nhất định, ghé qua các cảng đã được quy định và tuân thủ theo một lịch trình định trước. Bất kể trên tàu có ít hay nhiều hàng, tàu vẫn khởi hành đúng lịch. Đặc điểm và ưu, nhược điểm của tàu chợ:

Đối tượng hàng hóa: Tàu chợ thường vận chuyển hàng hóa có khối lượng nhỏ, hàng khô, hàng có bao bì và bắt buộc phải đóng vào các container (hàng FCL hoặc LCL).
Ưu điểm vượt trội: Số lượng hàng gửi không bị hạn chế, thủ tục thuê tàu (booking) rất đơn giản và nhanh chóng qua điện thoại hoặc internet. Chủ hàng cực kỳ chủ động trong việc tính toán thời gian giao nhận vì lịch trình đã được cố định sẵn. Ngoài ra, công việc bốc dỡ hàng hóa lên xuống tàu thường do chủ tàu đảm nhận, giúp đơn giản hóa thủ tục cho chủ hàng.
Nhược điểm: Giá cước tàu chợ thường cao hơn tàu chuyến do đã bao gồm chi phí xếp dỡ và phí bù đắp cho những chuyến tàu chạy không đủ tải (tàu chợ thường chỉ tận dụng được khoảng 75% trọng tải). Hơn nữa, phương thức này thiếu tính linh hoạt về tuyến đường nếu cảng đích nằm ngoài hành trình cố định. Khi giao dịch thành công, hãng tàu sẽ cấp cho chủ hàng một vận đơn tàu chợ.

Tàu chuyến là gì

Nếu tàu chợ giống như xe bus, thì thuê tàu chuyến (Voyage Chartering) lại giống như việc bạn thuê bao trọn một chiếc xe taxi cho riêng mình. Thuê tàu chuyến là việc chủ hàng liên hệ với chủ tàu thuê lại toàn bộ chiếc tàu để chuyên chở hàng hóa từ một hoặc nhiều cảng xếp đến một hoặc nhiều cảng dỡ theo yêu cầu cụ thể của mình.

Tàu chuyến hoàn toàn không chạy theo lịch trình cố định và cũng không có tuyến đường định sẵn, mọi lịch trình đều được vạch ra dựa trên nhu cầu của người thuê. Đặc điểm và ưu, nhược điểm của tàu chuyến:

Đối tượng hàng hóa: Tàu chuyến chuyên trị những mặt hàng rời, không đóng trong container, có khối lượng cực kỳ lớn và tính chất thuần nhất (như than đá, quặng, ngũ cốc, dầu mỏ, xi măng, phân bón…) đủ để xếp đầy một con tàu.
Ưu điểm vượt trội: Giá cước thuê tàu rẻ hơn rất nhiều so với tàu chợ (thường rẻ hơn khoảng 30%). Tốc độ vận chuyển nhanh do tàu chạy thẳng từ cảng đi đến cảng đích, ít ghé ngang các cảng khác. Đặc biệt, người thuê có quyền tự do thỏa thuận, mặc cả mọi điều khoản trong hợp đồng (kể cả chi phí xếp dỡ) với chủ tàu.
Nhược điểm: Nghiệp vụ và kỹ thuật ký kết hợp đồng thuê tàu chuyến (Charter Party) cực kỳ phức tạp, đòi hỏi thời gian đàm phán kéo dài. Cước phí trên thị trường tàu chuyến biến động rất mạnh, rủi ro cao nếu chủ hàng không nắm vững thông tin thị trường. Quá trình này sẽ sử dụng vận đơn tàu chuyến để xác nhận việc nhận hàng.

Phân biệt vận đơn tàu chợ và vận đơn tàu chuyến như thế nào

Sau khi đã nắm rõ hình thức vận tải, việc phân biệt vận đơn tàu chợ và vận đơn tàu chuyến là bước sống còn để bảo vệ quyền lợi pháp lý của doanh nghiệp. Mặc dù cả hai đều là chứng từ vận tải do người chuyên chở cấp phát, nhưng bản chất pháp lý, chức năng và cách sử dụng lại hoàn toàn khác biệt.

Vận đơn tàu chợ

Vận đơn tàu chợ (Liner Bill of Lading), thường được biết đến với tên gọi thông dụng trên thị trường là “conline bill”, là chứng từ được phát hành khi hàng hóa được vận chuyển bằng phương thức tàu định tuyến.

Tính chất pháp lý và chức năng: Vận đơn tàu chợ mang trong mình sức mạnh pháp lý rất lớn. Nó không chỉ là biên lai xác nhận người chuyên chở đã nhận hàng, là chứng từ sở hữu hàng hóa, mà còn có giá trị pháp lý đầy đủ như một hợp đồng chuyên chở độc lập. Điều này có nghĩa là, toàn bộ các quy định để điều chỉnh mối quan hệ giữa người gửi hàng, người chuyên chở và người nhận hàng (như phạm vi trách nhiệm, các trường hợp miễn trách nhiệm, thời hiệu tố tụng, luật áp dụng, nơi giải quyết tranh chấp, mức bồi thường…) đều được in sẵn ở mặt sau của vận đơn.
Vị thế của người thuê tàu: Vì các điều khoản đã được hãng tàu in sẵn (thường gọi là hợp đồng gia nhập), người thuê tàu chợ thường ở thế yếu về mặt pháp lý. Họ không được quyền tự do thỏa thuận hay thay đổi các điều kiện chuyên chở mà buộc phải chấp nhận các điều kiện có sẵn trên vận đơn tàu chợ. Khi xảy ra tranh chấp, các điều khoản ghi ở mặt sau vận đơn hoặc Công ước quốc tế sẽ được dùng làm căn cứ phân xử.
Khả năng chuyển nhượng: Vận đơn tàu chợ là chứng từ sở hữu hàng hóa thực thụ, do đó nó có tính thanh khoản cao và có thể tự do chuyển nhượng cho bên thứ ba trong các giao dịch thương mại quốc tế (ví dụ: chuyển nhượng bằng cách ký hậu).
Chi phí bốc dỡ: Trong vận đơn tàu chợ, cước phí vận chuyển thường đã bao trọn gói, tức là hãng tàu sẽ chịu trách nhiệm và chi phí cho cả khâu bốc hàng lên tàu tại cảng đi và dỡ hàng xuống tại cảng đích (Gross Terms).

Vận đơn tàu chuyến

Vận đơn tàu chuyến (Charter Party Bill of Lading), thường sử dụng mẫu “congen bill”, là loại chứng từ được thuyền trưởng hoặc chủ tàu cấp phát khi hàng hóa được vận chuyển dựa trên một Hợp đồng thuê tàu chuyến (Voyage Charter Party – C/P).

Tính chất pháp lý và chức năng: Khác biệt hoàn toàn với vận đơn tàu chợ, vận đơn tàu chuyến chủ yếu chỉ có chức năng là một “biên lai nhận hàng” (receipt) xác nhận người chuyên chở đã nhận số lượng hàng hóa lên tàu. Nó không phải là một hợp đồng chuyên chở độc lập. Trên mặt trước của vận đơn tàu chuyến luôn ghi rõ các câu như “sử dụng với hợp đồng thuê tàu – to be used with charter party” hoặc “phụ thuộc vào hợp đồng thuê tàu – Issued pursuant to charter party dated…”. Điều này khẳng định sự phụ thuộc hoàn toàn của vận đơn vào bản hợp đồng thuê tàu gốc.
Vị thế của người thuê tàu và giải quyết tranh chấp: Vì người thuê và chủ tàu đã cùng nhau đàm phán, mặc cả từng điều khoản để lập ra hợp đồng thuê tàu chuyến (C/P), nên khi có bất kỳ tranh chấp nào xảy ra về việc chuyên chở, người ta sẽ dùng hợp đồng thuê tàu (C/P) làm căn cứ giải quyết pháp lý cao nhất, chứ không dùng vận đơn.
Khả năng chuyển nhượng: Tính sở hữu của vận đơn tàu chuyến rất mờ nhạt và việc chuyển nhượng cực kỳ phức tạp. Do không có tính độc lập, việc chuyển nhượng cho bên thứ ba bắt buộc phải phụ thuộc và tuân thủ nghiêm ngặt các nội dung đã được quy định trong hợp đồng thuê tàu chuyến. Trong thanh toán quốc tế (L/C), ngân hàng thường rất e ngại và chỉ chấp nhận loại vận đơn này nếu L/C có điều khoản cho phép rõ ràng.
Chi phí bốc dỡ: Chi phí bốc dỡ trong phương thức này không được cố định mà phụ thuộc vào sự thỏa thuận giữa hai bên trong hợp đồng, thường thể hiện qua các điều kiện chuyên chở in trên vận đơn:

FI (Free in): Chủ tàu miễn chi phí và trách nhiệm xếp hàng tại cảng đi, nhưng chịu chi phí dỡ hàng tại cảng đích.
FO (Free out): Chủ tàu chịu chi phí xếp hàng tại cảng đi, nhưng miễn chi phí dỡ hàng tại cảng đích.
FIO (Free in and out) / FIOST: Chủ tàu được miễn hoàn toàn chi phí và trách nhiệm xếp hàng, dỡ hàng, san cào và sắp xếp hàng hóa.

Bài viết hữu ích: Bill of Lading là gì? Cách đọc Bill of Lading chi tiết

Hiểu rõ bản chất và sự khác biệt giữa vận đơn tàu chợ và vận đơn tàu chuyến là kỹ năng bắt buộc đối với bất kỳ doanh nghiệp xuất nhập khẩu nào. Nếu bạn có các lô hàng nhỏ lẻ, cần lịch trình chính xác và chứng từ có tính thanh khoản cao để dễ dàng thanh toán ngân hàng, tàu chợ là sự lựa chọn tối ưu. Ngược lại, với những lô hàng rời siêu trường siêu trọng, việc ký kết hợp đồng thuê tàu chuyến và sử dụng vận đơn tàu chuyến sẽ mang lại đòn bẩy tiết kiệm chi phí khổng lồ.