Trong kỷ nguyên thương mại toàn cầu hóa, việc vận chuyển hàng hóa quốc tế bằng đường biển luôn đóng vai trò là “xương sống” của chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, ngoài cước vận chuyển chính (Ocean Freight), các doanh nghiệp xuất nhập khẩu còn phải đối mặt với một bài toán nan giải mang tên “phụ phí logistics”. Từ cuối năm 2023 đến nay, khi tình hình địa chính trị tại khu vực Trung Đông và Biển Đỏ liên tục biến động, một loại phụ phí đã vươn lên trở thành tâm điểm trên mọi bàn đàm phán cước tàu: Phụ phí SCS. Trong bài viết này, cùng vận tải Thái Hà tìm hiểu chi tiết về phí SCS nhé.
Phụ phí SCS là gì?
Trong từ điển thuật ngữ logistics và vận tải biển quốc tế, phụ phí SCS là cụm từ viết tắt của Suez Canal Surcharge, được dịch nghĩa là phụ phí quá cảnh qua kênh đào Suez. Phụ phí SCS là một khoản phí bổ sung được các hãng tàu biển thu thêm từ phía chủ hàng (Shipper hoặc Consignee) nhằm bù đắp lại các chi phí khổng lồ mà họ phải nộp cho Cơ quan quản lý kênh đào Suez (SCA) để con tàu được phép lưu thông qua tuyến đường thủy nhân tạo này. Đây là cơ chế phân bổ chi phí trực tiếp từ hãng tàu sang từng đơn vị hàng hóa.
Tuyến đường kênh đào Suez đóng vai trò đặc biệt quan trọng, là huyết mạch kết nối trực tiếp giữa Biển Đỏ và Địa Trung Hải, xử lý khoảng 12% tổng khối lượng thương mại toàn cầu và 30% lưu lượng container thế giới. Do đó, phụ phí SCS chủ yếu được áp dụng một cách bắt buộc đối với các tàu hàng có lộ trình từ Châu Á đi Châu Âu, Châu Á đi Địa Trung Hải hoặc Châu Á đến khu vực Bờ Đông Hoa Kỳ. Thông thường, phụ phí SCS được các hãng tàu tính toán và thu dựa trên mỗi đơn vị container (TEU cho container 20 feet hoặc FEU cho container 40 feet). Đối với các loại hàng rời, phí này có thể được quy đổi và tính theo tấn.
Tại sao phụ phí SCS lại được áp dụng
Nhiều chủ doanh nghiệp thường đặt ra thắc mắc: “Tại sao chúng tôi đã thanh toán cước vận tải biển (Base Freight) rất cao rồi mà vẫn phải gánh thêm phụ phí SCS?”. Để giải mã nguyên nhân sâu xa của việc áp dụng phụ phí SCS, chúng ta cần phân tích dựa trên 3 yếu tố mang tính chiến lược của ngành vận tải hàng hải toàn cầu dưới đây:
Chi phí sử dụng hạ tầng đắt đỏ
Kênh đào Suez là một công trình hạ tầng nhân tạo vô cùng vĩ đại với chiều dài lên tới khoảng 193 km. Việc duy trì hoạt động, nạo vét định kỳ, bảo trì hệ thống điều hướng và nâng cấp mở rộng lòng kênh đòi hỏi một nguồn ngân sách khổng lồ.
Để trang trải cho chi phí vận hành này, Cơ quan quản lý kênh đào Suez (SCA) đã thiết lập một hệ thống biểu phí quá cảnh vô cùng phức tạp và đắt đỏ. Phí mà hãng tàu phải nộp không hề cố định mà phụ thuộc vào rất nhiều biến số khắt khe như: trọng tải thuần của tàu, kích thước con tàu và đặc biệt là số tầng container được xếp chồng trên boong. Ví dụ, một tàu container nếu chỉ xếp 1 tầng trên boong sẽ chịu mức phụ trội khoảng 7%, nhưng nếu xếp cao tới 11 tầng, tỷ lệ phụ trội có thể vọt lên tới 47%.
Chính vì chi phí để “mua đường” qua kênh đào Suez cho một con tàu cỡ lớn có thể lên tới hàng trăm nghìn USD mỗi chuyến, các hãng tàu không thể tự gánh vác rủi ro tài chính này. Do đó, họ buộc phải áp dụng phụ phí SCS như một công cụ để chia sẻ và phân bổ gánh nặng hạ tầng này lên từng container hàng hóa của doanh nghiệp.
Sự đánh đổi giữa thời gian và tiền bạc
Lý do thứ hai và cũng là giá trị cốt lõi nhất khiến phụ phí SCS luôn được chấp nhận chính là bài toán tối ưu hóa thời gian và năng lượng. Bằng việc di chuyển qua kênh đào Suez, tàu biển có thể đi thẳng từ Châu Á sang Châu Âu mà không cần phải đi đường vòng qua Mũi Hảo Vọng ở cực Nam Châu Phi.
Sự cắt đường này mang lại lợi ích khổng lồ: rút ngắn từ 3.500 đến 4.000 hải lý chiều dài hành trình, tương đương với việc tiết kiệm được từ 10 đến 15 ngày lênh đênh trên biển. Việc rút ngắn được hành trình 2 tuần không chỉ giúp hàng hóa lưu thông cực nhanh mà còn giúp các hãng tàu tiết kiệm được một lượng nhiên liệu khổng lồ (giảm bớt từ 800 – 1.000 tấn dầu cho mỗi chuyến đi).
Vì vậy, nếu nhìn dưới góc độ kinh tế học, phụ phí SCS không phải là một khoản thu vô lý, mà nó chính là “giá trị gia tăng” doanh nghiệp phải trả để mua lấy sự nhanh chóng, đúng hạn và sự hiệu quả về mặt tiêu hao nhiên liệu cho chuỗi cung ứng của mình.
Quản trị rủi ro an ninh và bảo hiểm
Yếu tố cuối cùng thúc đẩy việc áp dụng và tăng mạnh phụ phí SCS trong những năm gần đây chính là vấn đề an ninh hàng hải. Khu vực Biển Đỏ và vịnh Aden – cửa ngõ dẫn vào kênh đào Suez – đã trở thành điểm nóng của các cuộc xung đột địa chính trị. Với hàng loạt các cuộc tấn công nhắm vào tàu thương mại, môi trường hàng hải tại đây tiềm ẩn rủi ro cực kỳ khủng khiếp.
Hậu quả tất yếu là các hãng bảo hiểm đã tăng vọt phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh (War Risk Insurance) đối với các con tàu đi qua khu vực này, từ mức cơ sở 0,05% lên tới 1-2% tổng giá trị con tàu. Bên cạnh đó, hãng tàu cũng phải tốn thêm ngân sách cho các lực lượng hộ tống an ninh và phí thưởng rủi ro cho thuyền viên. Để duy trì tuyến đường và bù đắp các chi phí bảo vệ sinh mạng, tài sản này, việc thu phụ phí SCS (hoặc tích hợp thêm các phụ phí rủi ro chiến tranh WRS, phụ phí tình huống khẩn cấp ECS) là hành động bắt buộc của các tập đoàn vận tải biển.
Tác động của SCS đối với doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam
Nền kinh tế Việt Nam có độ mở rất lớn, với kim ngạch xuất nhập khẩu khổng lồ. Đặc biệt, Hoa Kỳ và Liên minh Châu Âu (EU) là hai thị trường xuất khẩu trọng điểm của nước ta, chiếm tới gần 40% tổng kim ngạch. Đa số các tuyến vận tải container từ các cảng biển Việt Nam (như Cát Lái, Cái Mép, Hải Phòng) đến hai thị trường này đều phải đi qua kênh đào Suez. Chính vì sự phụ thuộc lớn này, mọi biến động của phụ phí SCS đều tạo ra những “cơn địa chấn” tác động sâu sắc đến sức khỏe tài chính và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt.
Gánh nặng chi phí logistics bào mòn lợi nhuận
Tác động trực tiếp và tàn khốc nhất của phụ phí SCS là sự gia tăng đột biến của chi phí vận tải biển. Hiện nay, mức phụ phí SCS dao động trung bình từ 100 USD đến 300 USD cho mỗi container 20 feet và từ 200 USD đến 600 USD cho một container 40 feet, và có thể cao hơn nữa vào những thời điểm gián đoạn chuỗi cung ứng. Đối với các doanh nghiệp hoạt động trong những ngành có biên lợi nhuận mỏng và khối lượng xuất khẩu lớn như dệt may, da giày, đồ nội thất hay linh kiện điện tử, một sự thay đổi nhỏ của phụ phí SCS cũng đủ để “thổi bay” toàn bộ lợi nhuận kỳ vọng của lô hàng.
Đảo lộn kế hoạch chuỗi cung ứng (Lead Time)
Khi phụ phí SCS tăng quá cao hoặc an ninh khu vực Biển Đỏ không đảm bảo, nhiều hãng tàu đã chủ động lựa chọn phương án đổi tuyến đường, chấp nhận đi vòng qua mũi Hảo Vọng (Châu Phi). Dù né được phụ phí SCS, nhưng hậu quả là thời gian giao hàng (transit time) bị kéo dài thêm từ 10 đến 15 ngày. Sự chậm trễ này là đòn giáng mạnh vào các doanh nghiệp Việt Nam đang sản xuất theo mô hình “Just-in-Time” (sản xuất tức thời), gây ra tình trạng thiếu hụt nguyên vật liệu đầu vào hoặc bị đối tác nước ngoài phạt hợp đồng vì giao hàng trễ hẹn.
Rủi ro đặc biệt nghiêm trọng với ngành Nông – Thủy sản
Việt Nam là cường quốc xuất khẩu nông sản, cà phê, trái cây tươi và thủy hải sản đông lạnh. Đây là những mặt hàng nhạy cảm, yêu cầu khắt khe về thời gian và nhiệt độ bảo quản. Việc tuyến đường qua Suez gặp vấn đề, dẫn đến thời gian di chuyển kéo dài thêm 2 tuần không chỉ làm tăng chi phí chạy điện cắm container lạnh (plug-in) mà còn làm gia tăng nguy cơ suy giảm chất lượng, hư hỏng thực phẩm, gây thiệt hại hàng tỷ đồng cho các nhà xuất khẩu.
Giải pháp chiến lược cho doanh nghiệp
Để sống sót và phát triển trong bối cảnh phụ phí SCS đầy biến động, doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động tái cấu trúc chiến lược logistics. Trước hết, cần đa dạng hóa các phương thức vận tải thay thế như kết hợp vận tải đa phương thức Sea-Air (Đường biển kết hợp hàng không qua các trung chuyển như Dubai), hoặc sử dụng hệ thống đường sắt liên vận Á – Âu để đảm bảo lịch trình. Bên cạnh đó, trong khâu đàm phán hợp đồng, doanh nghiệp hoặc bộ phận xuất nhập khẩu cần yêu cầu các công ty Forwarder/Đại lý hãng tàu bóc tách rõ ràng phụ phí SCS và các phụ phí khác (như BAF, THC, PSS). Việc làm việc chặt chẽ với các đối tác giao nhận uy tín sẽ giúp doanh nghiệp cập nhật kịp thời biểu phí của Cơ quan kênh đào Suez, qua đó thương lượng được giá cước tốt nhất, tránh bị áp đặt các khoản “phí ẩn” không đáng có.
Bài viết hữu ích: Các loại phí trong vận tải đường biển
Tóm lại, phụ phí SCS không chỉ đơn thuần là một loại phí vận tải biển, mà nó còn là hàn thử biểu phản ánh trực tiếp sức khỏe của chuỗi cung ứng toàn cầu, biến động giá nhiên liệu và tình hình địa chính trị thế giới. Việc thấu hiểu tường tận phụ phí SCS là gì, cơ chế vận hành và lý do áp dụng sẽ giúp các nhà quản trị doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam định giá sản phẩm chính xác, hoạch định chiến lược kinh doanh an toàn và duy trì lợi thế cạnh tranh bền vững trên thị trường quốc tế đầy sóng gió hiện nay.
